Monday, 27/06/2022 - 15:40|
Chào mừng bạn đến với cổng thông tin điện tử của Trường THCS Số 2 Bắc Lý

DẠY - HỌC VĂN TRONG NHÀ TRƯỜNG TỪ GÓC NHÌN MỸ HỌC TIẾP NHẬN

Trong những năm trở lại đây, cùng với sự phát triển của ngành khoa học - xã hội và nhân văn trên thế giới, việc đổi mới phương pháp dạy học văn trong nhà trường cũng đã đặt ra những vấn đề khá cấp bách và trở thành một nhu cầu, một đòi hỏi cấp thiết.

Có thể nói: chưa bao giờ việc đổi mới phương pháp dạy học văn lại mang ý nghĩa quan trọng như vậy. Nó là vấn đề quyết định sự hồi sinh cũng như đảm bảo cho sức sống - sự lôi cuốn của bộ môn này trong nhà trường hiện nay. Điều căn bản đã được xác lập, không phải chỉ dạy cái gì, học cái gì mà chính là dạy như thế nào?, học như thế nào?. Văn chương - văn học trong nhà trường không đơn thuần là một bộ môn trong tất cả các bộ môn không chỉ là sự trang bị kiến thức mà còn là làm tham vọng lên tiếng nói của cảm xúc của tâm hồn của cuộc sống học sinh. Đã đến lúc chúng ta cần phải thẳng thắn nhìn nhận lại tất cả và sự thật là chúng ta đã làm được điều đó. Trước sức ép dữ dội của cuộc sống văn học trong nhà trường lẫn ngoài xã hội - bản thân ngành phương pháp dạy học văn đã đưa ra nhiều phương hướng cải cách đổi mới dựa trên quan điểm khoa học - thẩm mỹ, dần dần tạo được sức sống vốn tiềm tàng, vốn mãnh liệt của nó. Rõ ràng, từ những tranh cãi, bàn luận, sự búc xúc… đã đưa đến quá trình tự đổi mới của phương pháp dạy học nói chung và dạy học văn nói riêng trong nhà trường trung học cơ sở hiện nay.

Ngữ văn là một môn học có vai trò quan trọng trong việc trau dồi tư tưởng, tình cảm cho học sinh. Thông qua bộ môn cùng với sự truyền thụ của người thầy, các em sẽ lĩnh hội được nhiều cái hay, cái đẹp ở mỗi tác phẩm văn học. Để học sinh cảm nhận được cái hay, cái đẹp ấy thì người giáo viên phải lựa chọn cho mình một cách truyền thụ sao cho có hiệu quả nhất. Theo quan điểm đổi mới phương pháp dạy và học hiện nay, học sinh là trung tâm, là đối tượng chủ yếu của các hoạt động dạy và học, giáo viên là người thiết kế, hướng dẫn, gợi mở để các em tự trao đổi, thảo luận để đưa ra những ý kiến trong giờ học, tự bày tỏ các cách hiểu, cách cảm về tác phẩm nên trong giờ học việc ghi bảng không còn là việc chủ yếu. Giáo viên chỉ còn việc lắng nghe, chốt lại những kiến thức quan trọng theo chuẩn kiến thức cần đạt. Mỹ học tiếp nhận âm ỉ kết tạo từ sự kế thừa nhiều trường phái, trào lưu và ra đời vào những năm đầu thế kỉ XX thông qua một số công trình về người đọc và sự tiêu thụ văn học. Các đại diện tiêu biểu của trường phái lí luận này như Hans Robert Jauss, Wolfgang Iser,… đã có nhiều ý kiến bàn về văn học sử. Việc nhiều nhà lí luận nghiên cứu văn học sử dưới ánh sáng của mỹ học tiếp nhận đã chứng minh cho sự đồng thuận ở nhiều cấp độ. Chính nền tảng lí luận đấy là động lực để người thực hiện đề tài vận dụng vào vấn đề mang tính thực tiễn – dạy học văn học nước ngoài. Từ đây, nảy sinh một nhu cầu của người viết là xác lập một vài đường ranh nhằm phân biệt hai câu chuyện: vận dụng lí thuyết mỹ học tiếp nhận để “nghiên cứu” hướng dạy học văn học trong nhà trường THCS hiện nay.

Việc vận dụng mỹ học tiếp nhận vào dạy học ngữ văn thật sự là vấn đề không mới. Tuy nhiên việc tìm hiểu thấy rằng sự vận dụng ấy diễn ra sôi nổi ở không gian đọc - hiểu tác phẩm văn chương hay trong từng phạm vi nhỏ hơn như thơ hiện đại, thơ Đường trong chương trình. Ngay cả mảnh đất văn học nước ngoài vẫn còn khá hiu quạnh và hứa hẹn là một lĩnh vực vừa tiềm năng vừa đầy“chướng ngại vật”. Một con đường không nhiều người đi luôn là một sự hấp dẫn khó cưỡng và đánh động vào trí tò mò, tâm thức ưa khám phá của con người. Hướng đến việc dạy học văn làm sao có hiệu quả, không ít  nhà nghiên cứu, nhà giáo dục đã hao tổn công sức tìm tòi, chuyển hóa lí thuyết vào thực nghiệm sư phạm,… dẫn đến có khá nhiều tranh luận, hướng đi. Bởi vậy, chúng ta cần xác lập một nguyên tắc cho vấn đề và đó cũng là động lực cho ta đi thực hiện để đóng góp một hướng giải một cách nhìn nhận về dạy học văn hơn nữa. Chúng ta không thể phủ nhận một số điểm phiến diện của mỹ học tiếp nhận về dạy học văn ở nhà trường THCS nhưng xét cho cùng, một lí thuyết chưa có phản chứng nào đánh đổ hoàn toàn là một lí thuyết đáng theo đuổi. Ở một giới hạn đầy chừng mực và khoa học, việc vận dụng những điểm khả thi của mỹ học tiếp nhận vào dạy học văn có nhiều nét tương đồng với chiến lược phát triển giáo dục hiện đại và quả thật, rất đáng để chúng ta“theo đuổi”.

Tổ chức, nâng cao hiệu quả dạy và học văn trong nhà trường là vấn đề đã được nêu lên từ lâu, thường xuyên được bàn từ nhiều góc nhìn khác nhau. Dù vậy, câu chuyện đó vẫn chưa bao giờ kết thúc. Có thể vận dụng góc nhìn mỹ học tiếp nhận để tiếp tục suy nghĩ nâng cao hiệu quả dạy – học văn trong nhà trường thì trước tiên cần tiếp tục khẳng định việc dạy học văn trong nhà trường là một tổ chức hoạt động giao tiếp, hoạt động tiếp nhận văn học, tiếp nhận thẩm mỹ đặc thù, trong môi trường giáo dục, văn bản tác phẩm không tự đến với học sinh, học sinh không tự thân tiếp nhận văn bản tác phẩm, các hoạt động này đều thông qua vai trò thiết kế, tổ chức của giáo viên. Đây là một môn học chính trong nhà trường phổ thông, qua thực hiện chương trình để giáo dục, bồi dưỡng, nâng cao tâm hồn, nhân cách học sinh theo hướng ngày càng phong phú, nhạy cảm cao đẹp. Tính chất giao tiếp thẩm mỹ của hoạt động dạy – học cần được nhấn mạnh, quán triệt ở tất cả các khâu: mục đích dạy – học; thiết kế chương trình, sách giáo khoa; hoạt động của thầy, hoạt động của trò; kiểm tra đánh giá… Mục đích dạy – học gắn liền với thiết kế chương trình, sách giáo khoa. Các giá trị tinh thần – thẩm mỹ chứa đựng các hiện tượng văn học đông tây cổ cần được tổ chức phù hợp với nhu cầu và trình độ “tầm đón nhận” của học sinh. Cách bố trí chương trình, sách giáo khoa ở trường THCS và THPT có thể theo trình tự lịch sữ văn học, đan xen văn học Việt Nam với văn học nước ngoài, có thể sẽ hiệu quả hơn khi được sắp đặt theo logic về các giá trị tinh thần – thẩm mỹ mà học sinh có thể và cần phải tiếp nhận. Các kinh nghiệm quan hệ con người – thiên nhiên, con người – xã hội được biểu hiện, hàm chứa trong các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ cần luôn được xử lý gắn kết với mục tiêu hình thành vẻ đẹp nhân cách, bản lĩnh chủ thể ở mỗi học sinh. Nói cách khác, chương trình, sách giáo khoa cần được xây dựng, tổ chức trên cơ sở các giá trị văn học có thể và cần thiết cho việc giao tiếp thẩm mỹ giữa thầy cô và trò, trò và trò; có thể và cần thiết để bồi dưỡng, phát triển phẩm chất tinh thần thẩm mỹ của học sinh theo định hướng giáo dục môn học của nhà trường.

Hoạt động dạy của giáo viên là tổ chức để giao tiếp thẩm mỹ của học sinh với các giá trị văn học thuận lợi, đạt kết quả tối ưu. Giáo viên có thể phát huy tối đa các khả năng sáng tạo của mình trong mọi hoạt động dạy học tạo tâm thế tiếp nhận tích cực, chủ động của học sinh, phát hiện khêu gợi, định hướng và hướng dẫn “tầm đón nhận” của học sinh tương tác với“kết cấu vẫy gọi” của tác phẩm. Giáo viên là người cố vấn giúp học sinh hiểu được cái hay cái đẹp của văn học – nghệ thuật ngôn từ trong hoạt động thực tiễn của con người, từ đó xây dựng phát triển ở học sinh tình cảm yêu thích môn học. Khi dạy học các văn bản tác phẩm cụ thể, giáo viên ở một vị trí thay các nhà nghiên cứu phê bình khêu gợi, tổ chức để học sinh phát hiện các khả năng “vẫy gọi”của kết cấu văn bản, phát huy “tầm đón nhận”của mình tương tác với “kết cấu vẫy gọi”nhận ra và đánh giá, vận dụng các giá trị thẩm mỹ chứa từ văn bản tác phẩm. Gắn liền mục tiêu giáo dục và phát triển phẩm chất thẩm mỹ ở mỗi học sinh, hoạt động học của học sinh giữ vai trò quyết định với hiệu quả của môn học. Chỉ khi học sinh, với sự hướng dẫn, trợ giúp của thầy, của bạn, chủ động phát huy “tầm đón nhận” của mình tương tác với “kết cấu vẫy gọi” của văn bản tác phẩm, giao tiếp với văn bản tác phẩm, phát hiện, đánh giá, vận dụng các giá trị thẩm mỹ để không ngừng hoàn thiện, nâng cao nhân cách, bản lĩnh “người” của mình, việc dạy – học mới đạt hiệu quả. Đây là một hoạt động tích hợp nó không chỉ một chiều, một lần mà thông qua đó phát huy được những năng lực hay phẩm chất của người học đối với môn học này. Các hoạt động học tập thể, ngoại khóa là những môi trường tốt, dù không thay thế được, vẫn có thể hỗ trợ tích cực hoạt động tự thân vận động của học sinh. Kiểm tra đánh giá kết quả học văn, từ góc nhìn mỹ học tiếp nhận, là kiểm tra đánh giá sự trưởng thành của học sinh về “tầm đón nhận”, về sự phát triển nhân cách, bản lĩnh chủ thể. Hiện tại, còn hiện tượng chưa thống nhất khi ra đề thi kiểm tra môn học này. Phải chăng, tạo cơ hội giao tiếp thẩm mỹ với hiện tượng văn học, về các vấn đề/ chủ thể/ đề tài đời sống, qua đó học sinh bộc lộ năng lực tiếp nhận thẩm mỹ của mình, thái độ, chính kiến, bản lĩnh “người” của mình trong phân tích, luận giải, đánh giá,… không gò bó chương trình, sách giáo khoa, các cách thức, phương pháp dạy – học văn chỉ vào một/một vài quy định; mà cho phép và hứa hẹn sự đồng thuận của nhiều sáng kiến, nhiều phương án?

 

Như vậy, mỹ học tiếp nhận không chỉ nhấn mạnh vai trò của người đọc như chủ thể hoàn tất quá trình vận động của đời sống văn học, ở hoạt động tiếp nhận; tác động tới quá trình sáng tạo của tác giả; vận động cùng quá trình tiếp nhận; mà còn cho chúng ta thấy rõ tính chất mỹ học của giao tiếp nghệ thuật, những đặc thù của tiếp nhận thẩm mỹ. Những tri thức mà các nhà mỹ học tiếp nhận nêu ra, lý giải, khêu gợi kích thích chúng ta tiếp tục suy nghĩ về đối tượng giao tiếp thẩm mỹ; về trạng thái chủ động tính tích cực hứng khởi trong tâm lý tiếp nhận, vai trò của nghiên cứu phê bình nghệ thuật trong việc kích thích, định hướng bồi dưỡng “tầm đón nhận”của người đọc,…; từ đó góp phần hiệu quả hơn vào đời sống văn học, cũng như công việc dạy – học văn trong nhà trường.

 



Ban Biên Tập

Bài tin liên quan
Chính phủ điện tử
Tin đọc nhiều
Liên kết website
Thống kê truy cập
Hôm nay : 10
Hôm qua : 1
Tháng 06 : 157
Năm 2022 : 2.063.781